آشنايي با بيماري هاري

در ايران از سال ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۳ به دنبال شيوع روزافزون هارى در تهران طرح مبارزه با بيمارى هارى و از بين بردن سگ هاى ولگرد به اجرا درآمد. در سال ۱۳۶۷ تهران عارى از اين بيمارى شد. در آذرماه ۱۳۷۹ يك نمونه گربه  هار در شمال تهران تشخيص داده شد. از آن زمان تاكنون موارد مثبت ديگرى نيز تاييد شده است. با توجه به اين كه اين بيمارى در سراسر كشور پراكنده است بايد اقدامات كنترل و رسيدگى جهت پيشگيرى در كليه استان ها به اجرا گذاشته شود. در كشور ما اولين مركز درمان ضدهارى در سال ۱۳۰۲ شمسى در انستيتو پاستور ايران افتتاح شد. به تدريج مراكز ديگرى در استان ها و شهرستان هاى ديگر ايجاد شدند.

 بیماری باستانی خطرناک

بیماری هاری به اندازه آفرینش بشریت قدمت دارد واژه rabies یا هاری از واژه   «rabhas»  به معنی خشن از زبان سانسکریت گرفته شده است . بیماری خشن و خطرناکی که گاهی معرف خشم خدایان و گاهی در اثر جادوی جادو گران و حمله جنیان بروز می کرده است . لغت یونانی هاری layssa  که هم اکنون برای معرفی جنس ویروس استفاده می شود نیز به معنی خشن می باشد . واژه لیزا در زبان انگلیسی به معنی گزیده شدن توسط سگ هم آمده است  . اولین توصیف بیماری مربوط به دانشمندی در بابل مربوط به 23 قرن قبل از میلاد است . ذیمقراظیس طبیب و فیلسوف یونانی 500 سال قبل از میلاد مسیح بیماری را شرح داده است . بوعلی سینا دانشمند نامدار ایرانی بیماری را با عنوان ترس از آب معرفی کرده و توصیه کرده محل گزش را تا چهل روز باز گذارند و از مواد تاول زا در محل زخم استفاده کنند .علمی ترین توصیف بیماری در ایتالیا توسط  Girolamo Fracastoro   صورت گرفت که 350 سال قبل از پاستور بیماری را در افراد زیادی بررسی و توصیف نمود . ترس از هاری در قرن نوزدهم همه اروپا را در بر گرفته بود . ترس به علت نوع آلودگی ، نبودن درمان برای آن و همچنین خرافات بود .در سال 1885 میلادی بود که لوئیس پاستور با کشف روش درمان بیماری یکی دیگر از خدمات ارزنده خود را به بشریت اهداء نمود .

متن زير به ارائه اطلاعاتي در زمينه آشنايي با هاري مي پردازد:

 هارى از بيمارى هاى مشترك انسان و حيوان است. در اين بيمارى مرگ انسان يا حيوان مبتلا حتمى است. هارى از بيمارى هاى حاد ويروسى است كه سيستم اعصاب مركزى را درگير مى كند. عامل بيمارى، ويروس هارى است كه نوعى «رابدو ويروس» از جنس «ليزا ويروس» است. حيوانات خونگرم سگ، گربه، روباه، شغال و گرگ، مى توانند ناقل بيمارى به انسان باشند. اين بيمارى از دوران بسيار قديم در تمام دنيا به ويژه خاورميانه وجود داشته است. به جز چند كشور نظير ژاپن و انگلستان تاكنون به عنوان يكى از معضلات مهم بهداشتى در اكثر نقاط دنيا باقى مانده است. طبق گزارش سازمان بهداشت جهانى سالانه ده ميليون نفر در دنيا به دنبال گازگرفتگى حيوانات مشكوك به هارى تحت درمان قرار مى گيرند و حدود پنجاه هزار نفر به دليل عدم آگاهى از عواقب بيمارى هيچ گونه درمانى انجام نداده و در نتيجه تاخير يا نقص در انجام درمان مى ميرند.

• مخزن بيمارى
براساس پراكندگى هاى جغرافيايى حيوانات مختلفى منبع بيمارى  هارى هستند. در ايران گرگ ها منبع اصلى هارى هستند ولى در اكثريت موارد بيمارى به وسيله سگ، گربه و روباه به انسان منتقل مى شود. «تمامى پستانداران به ويروس هارى حساس  اند . ولى انسان نسبت به برخى از حيوانات مقاومت بيشترى دارد. طبق مطالعه اى در ايران فقط ۴۰ درصد افرادى كه به وسيله حيوانات هار گزيده شده بودند مبتلا به بيمارى شدند.»

• راه انتقال
راه طبيعى و معمول انتقال بيمارى از طريق گاز گرفتن است ولى گزارشاتى در راستاى انتقال اين بيمارى از طريق استنشاق هواى آلوده به ويروس هارى، خراش ناشى از پنجه آلوده به بزاق حيوان  هار و يا از طريق پيوند قرنيه وجود دارد به نحوى كه تاكنون در جهان هشت مورد انتقال بيمارى از طريق پيوند قرنيه گزارش شده كه دو مورد آن در سال ۱۳۷۳ در اراك و تهران اتفاق افتاده است. به لحاظ تئورى گفته مى شود از طريق بزاق، اشك، ادرار انسان مبتلا و ترشحات تنفسى فرد مبتلا قابل انتقال است ولى تاكنون از لحاظ علمى مشاهده نشده است.

• تاثيرات فصل، جنس و سن
بيمارى هارى در فصول پاييز و زمستان شايع تر بوده و در جنس مذكر و سنين زير بيست سال بيشتر ديده مى شود، از لحاظ علمى اين موارد تاييد نشده است.
به طور كل افرادى كه ساعات بيشترى خارج از منزل به سر مى برند بيشتر در معرض خطر هستند.

• سير بيمارى
بيمارى داراى چهار مرحله نهفتگى، مقدماتى، عصبى و اغما است.

۱ - مرحله  نهفتگى
متعاقب گاز گرفته شدن توسط حيوان ها، ويروس  هارى موجود در بزاق به سلول هاى عصبى محل جراحت نفوذ كرده و در امتداد رشته هاى عصبى منتشر مى شود. و در دوره نهفتگى تا مركز سلسله اعصاب پيشروى و در سلول هاى مغزى تكثير مى يابد. سپس علايم بيمارى ظاهر مى شود. دوره نهفتگى اين بيمارى در انسان متغير و معمولاً از يك تا سه ماه است. دوره هاى نهفتگى كوتاه تر از يك ماه و طولانى تر از سه ماه نيز ديده شده است.
ويروس  هارى چند روز قبل از ظهور علايم بيمارى در بزاق حيوان  مبتلا وجود دارد از اين رو نبايد تنها با مشاهده سالم بودن ظاهرى حيوان در روز حادثه فرد را از اقدامات مربوط به درمان ضدهارى محروم كرد. بنابراين در مناطق آندميك هارى حيوان گزنده (سگ و گربه) را در صورت زنده بودن، بايد تا ده روز پس از گزيدگى تحت نظر قرار داد. در صورتى كه حيوان گزنده در پايان ده روز مراقبت، سالم و طبيعى باشد، درمان متوقف مى شود.

 
۲ - مرحله مقدماتى
مرحله مقدماتى حدود دو تا ده روز طول كشيده و فرد دچار حالت هايى نظير تب، سردرد، خستگى، بى اشتهايى و درد محل گزش مى شود.
ترس، تحريك پذيرى، عصبانيت، اضطراب، بى خوابى، گلودرد، سرفه، لرز، تهوع و استفراغ، اسهال، نعوظ دردناك آلت تناسلى مردان ممكن است بروز كند.

۳ - مرحله عصبى
در اين مرحله با اعمالى نظير هذيان گويى، توهم، سختى گردن و فعاليت زياد روبه رو مى شويم. و به صورت دوره اى بى قرارى، حمله به اطرافيان و گاز گرفتن بروز مى كند. (كه حدوداً پنج دقيقه طول مى كشد.) كه در فاصله بين حملات ضمن بى قرارى سالم به نظر مى رسند. از طرفى در شمار زيادى از اين افراد به دليل گرفتگى و درد گلو هنگام نوشيدن آب ترس از آب ايجاد مى شود به نحوى كه گاهى با شنيدن صداى آب واكنش نشان مى دهند.

۴ - مرحله اغما
اين مرحله حدوداً ده روز پس از شروع علايم بالينى ظاهر شده و در صورت به كارگيرى مراقبت هاى ويژه امكان طولانى شدن اين مدت زمان وجود خواهد داشت.

• پيشگيرى قبل از تماس
*واكسيناسيون ساليانه حيوانات اهلى
*قرار دادن طعمه هاى آغشته به واكسن در مسير حيوانات وحشى ميزبان ويروس هارى
*خوددارى از تماس با حيوانات وحشى گوشت خوار
*واكسيناسيون در افراد در معرض خطر شامل كاركنان آزمايشگاه، دامپزشكان، كلاً افراد در معرض حيوانات