دیابت و عوارض دهان

دیابت شیرین ( بیماری قند) بیماری بسیار شایعی است  که به دلیل عوارض پیچیده و گسترده ای که روی اکثر اعضای بدن به جای می گذارد از اهمیت به سزایی برخوردار است این بیماری در اثر افزایش پایه های قند خون به دلیل ناتوانی هورمون انسولین و کاهش آن ایجاد می شود بیش از دویست میلیون نفر در سراسر جهان دیابت شیرین ( ملیتوس ) دارند و تخمین زده می شود که در 10 سال آینده این میزان 2 تا 3 برابر  شود شیوع دیابت در 40 سال گذشته در ایالات متحده 6 برابر شده است در آمریکا سالانه 800 هزار مورد جدید مشخص می شود که متاسفانه بیش از نیمی از آنها از شرایط خودشان بی اطلاع هستند طبق جدید ترین طبقه بندی های جهان  بطور ساده ذیابت به دو نوع 1 و 2 شناخته شده است در نوع 1 ترشح هورمون انسولین دچار کاهش یا نقصان کامل است در حالی که نوع 2 بیشتر نتیجه مقاومت به انسولین همراه با نقص در ترشح انسولین است .

در حالی که دیابت کنترل نشود و باعث عوارض وسیع پیچیده و کشنده ای می شود از مهمترین عوارض دیابت می توان به موارد زیر اشاره کرد: نارسایی پیشرفته کبدی  (25 برابر بیشتر از غیر دیابتی ) خطر قطع عضو در افراد دیابتی  40 برابر افراد طبیعی که فقط در آمریکا سالانه بیش از 20 هزار مورد قطع عضو به دلیل دیابت رخ می دهد . (رتینوپاتی مشکلات عروق شبکیه و بینایی)مستقیماً با مدت بیماری و میزان کنترل دیابت فرد رابطه دارد خطر کوری در افراد دیابتی 20 برابر بیشتر از دیگر افراد است – مشکلات و خطرات قلبی – عروقی به شکلی که     MI  ( سکته قلبی ) و استروک ( سکته مغزی ) در افراد با دیابت کنترل نشده 5-2 برابر بیشتر از افراد عادی است در ضمن در افراد با دیابت کنترل نشده _ دیابت ملیتوس ) سومین علت مرگ در ایالات متحده آمریکاست و چیزی حدود 40000 مرگ را در سال شامل می شود.

به طور کلی شدت و میزان این عوارض و دیگر عوارض دیابت به طور عمده ای وابسته به مقدار قند و کنترل سطح هیپرگلیسمی است دیابت ملیتوس برای دندانپزشکان بسیار مهم است زیرا آنها می توانند به عنوان عضوی از تیم بهداشتی در کشف موارد جدید دیابت نقش داشته باشند در ضمن باید قادر باشند درمان های دندانپزشکی لازم برای افراد مبتلا به دیابت ( کنترل شده و کنترل نشده ) را بدون هیچ خطری برای آنها به انجام برساند.

در ضمن همانطور که در ادامه به تفصیل اشاره خواهد شد دیابت همچون سایر اعضاء  و ارگانهای بدن می تواند سبب عوارض و نارسایی هایی در سیستم دهانی دندانی شود که دندانپزشک باید قادر به تشخیص و درمان آنها باشد.

عوارض و تظاهرات دهانی دیابت ملیتوس :

در ابتدا لازم به ذکر است که فرد مبتلا به دیابت اگر با استفاده از درمان لازم (انسولین ) داروهای ضد قند خوراکی  - رژیم غذایی و ورزش و ... ) در حالت کنترل باشد  و قند خون ناشتای وی از حدود نرمال بالاتر نباشد  70-تا120 میلی گرم درdc                           عموما" دچار عوارض و تظاهرات  دهانی نمی شوند و اگر این علائم را نشان دهند بیشتر نشان دهنده کنترل نامناسب بیماری است .

خشکی دهان ( گزوروستومی )

یکی ازعوامل اصلی دیابت  ( بخصوص نوع 1 ) پر ادراری است افزایش دفع مایعات از ادرار همراه با تغییرات عروقی ریز در غدد بزاقی می تواند سبب کاهش ترشح بزاق و شکایت از خشکی دهان شود این مسئله در درصد بالایی از بیماران دیابتی رخ می دهد .به سبب خشکی دهان و کاهش بزاق مخاط نرمال دهان دچار تخریب گشته و به سبب کاهش آنزیم های ضد میکروبی و الکترولیت های ضروری بزاق و همچنین کاهش مواد محافظ و لغزنده کننده مخاط عفونت های باکتریایی – و یروسی و بخصوص قارچی ( پزشک و .... )در این افراد بیشتر به چشم می خورد.

بزاق در ترکیب و کیفیت نرمال خود سبب تمیز شدن دهان – رقیق شدن مواد بالقوه سمی – تنظیم اسیدیته – خنثی کردن سموم – آنزیم  باکتریها – تخریب میکروارگانیزم ها و حفظ یکپارچگی بافت های نرم دهان و دندان ها می شود.

زمانی که محیط طبیعی حفره دهان به علت کاهش بزاق یا تغییر در ترکیب آن دچار می شود یک دهان سالم می تواندمستعد درد و زوال مخاطی شود.

مخاط دهان خشک - پوست رفته و ترک خورده نتیجه ای از خشکی دهان ( گزوروستومی ) است در ضمن التهاب مخاط زخم – عفونت های فرصت طلب  همراه با زبانی ملتهب – قزمز و پوست رفته از مشکلات شایع است. سختی در لغزنده سازی – جویدن – چشایی و بلع جزء بیشترین عوارض تخریبی خشکی دهان است و ممکن است سبب جذب ناقص تغذیه ای شود.

پوسیدگی های دندانی – ژنژیویت و بیماریهای پریودونتال ( لثه ای ):

 در بیماران مبتلا به دیابت کنترل نشده شیوع و شدت پوسیدگی های دندانی بالاتر است هرچند به نظر می رسد که دیابت بیشتر با درگیری و تخریب نسوج نگهداری کننده دندان ها (پریودنتال) همراه باشد اما تحقیقات زیادی  حکایت از افزایش میزان پوسیدگی در افراد با دیابت دارند به دلیل خشکی هان و عدم امکان تمیز سازی بزاق در افراد با دیابت کنترل شده و همچنین نشت قند ( گلوکز ) در داخل بزاق می توان انتظار پوسیدگی های وسیع تر و شدید تر و زیادتری در افراد مبتلا به دیابت کنترل نشده داشت وقوع بیماری های پریودنتال ( لثه ای ) بطور محسوسی در افراد دیابتی نسبت به افراد غیر دیابتی بالاتر است . تغییرات عروقی درلثه ها کاهش توانایی سلول های دفاعی میزبان در دفع عوامل مضر  افزایش گلوکز بزاق کاهش توانایی  تمیز کنندگی بزاق را می توان از عوامل موثر در ایجاد بیشتر بیماریهای لثه ای در بیماران دیابتی عنوان کرد  و همچنین تظاهرات بیماری های پریودونتال ( لثه ای ) در بالغین با دیابت کنترل نشده شدیدتر و گسترده تر از افراد غیر دیابتی است گزارش شده است که در بیماران با دیابت نوع 2  بیماری های لثه ای در سنین پایین تری نسبت به افراد و غیر دیابتی رخ می دهد و در دیابت نوع یک افزایش بیماریهای پریودونتال را عموما" نمی توان با تجمع پلاک و جرم های بالای لثه ای توجه کرد این مشکلات بالقوه خطناک در لثه افراد با دیابت کنترل نشده می تواند سبب ایجاد ژنژیویت و بیماریهای شدید بافت های اطراف دندان  آبسه های لثه ای  لقی و از دست رفتن دندان ها و غیره شود بطور مشخصی ثابت شده است که بیماری های لثه ای پیشرفته می تواند با ایجاد مشکلات قلبی – عروقی در بیمار همراه باشد و از آنجا که در در افراد دیابتی مشکلات قلبی و عروقی یک عارضه بالقوه است همراهی این دو عنصر می تواند سبب پیچیدگی های بیشتری شود و در ادامه توصیه هایی جهت بهبود وضعیت دهانی بیماران دیابتی  ارائه خواهد شد.

التیام ضعیف زخم – عفونت های دهانی و سوزش دهان

توافق عمومی در مورد تاخیر در ترمیم افراد با دیابت کنترل نشده وجود دارد از این رو آنها بیشتر مستعد عفونت های دهانی ( باکتریال – قارچی – ویروسی ) بعد از اعمال جراحی دندانپزشکی هستند ضایعات دهانی در بیماراندیابتی شایعتر است عفونت های کاندیدیازیس ( برفک ) زخم های ناشی از تروما و تاخیر در ترمیم زخم در افراد دیابتی نوع یک در مقایسه با افراد سالم وجود دارد نوروپاتی ( اختلال عصبی حسی ) ممکن است منجر به علایم دهانی مثل بی حسی – گزگز – گرفتگی و سوزش  یا درد به دلیل تغییرات پاتولوژیک درگیر کننده اعصاب با علائم دهان شود سوزش بی دلیل دهان احساس گرگرفتگی و دائمی دهان می تواند از علائم دیابت کنترل نشده باشد تشخیص زود هنگام و درمان دیابت ممکن است به پسرفت این علائم کمک کند اما در موارد طول کشیده تغییرات ممکن است غیر قابل برگشت باشد در این جا لازم است توصیه هایی به افراد دیابتی جهت بهبود وضعیت دهانی و جلوگیری یا کاهش دیابت در دهان داشته باشیم.

تمام عوارض دهانی دیابت با شدت میزان قند خون و نحوه کنترل آن در ارتباطند برای مثال همانطور که اشاره شد دیابت باعث تغییرات عروقی کوچک شده و رگ ها خاصیت ارتجاعی خود را از دست می دهند در نتیجه جریان خون که حاوی اکسیژن و مواد دفاعی برای بافت هاست کاهش می یابد بنابراین اگر سطح قند خونتان را دائم اندازه گیری نکنید می توانید سبب تغییرات دائمی در این عروش شده و مشکلات را افزایش دهد پس اولین و مهمترین توصیه به افراد دیابتی کنترل دقیق و منظم سطح قند خون و مشورت مداوم با پزشک معالج است.

2- نکته مهم دیگر این است که برای ایجاد پوسیدگی و بیماری های لثه ای به هر حال وجود باکتری های مضر خاصی لازم است و دیابت و یا هر بیماری دیگری فقط به عنوان عوامل مستعد کننده نقش دارند به عبارت دیگرفرد دچاردیابت کنترل نشده هم اگر بهداشت مناسب دهان و دندان خود را رعایت کند هیچ گاه نسبت به افراد عادی دچار پوسیدگی با بیماری های پریودنتال بیشتری نخواهد داشت از این رو لازم است فرد دیابتی بطور مداوم جهت معاینه و مشاوره های لازم با تیم دندانپزشکی یا متخصص بیماری های دهان در ارتباط باشد سالی 2 تا 3 بار ویزیت منظم حداقل پیشنهادی است استفاده مرتب و صحیح از مسواک – نخ دندان ودر صورت لزوم با مشورت دندانپزشک  دهانشویه های ضد میکروبی الزامی است سیگار نکشید . سیگار کشیدن وضعیت لثه هایتان را بدتر می کند – به رژیم غذایی خود میوه و سبزیحات تازه  را اضافه کنید.

3- اگر دیابت دارید باید به یاد داشته باشید حتما" دندانپشک خود را مطلع کنید بهتر است جهت انجام امور دندانپزشکی  به متخصصین بیماری های دهان – جراح لثه یا دندانپزشکانی که مهارت کافی  در درمان بیماران با بیماریهای خاص دارند مراجعه کنید در فرد با دیابت کنترل نشده حتی کشیدن ساده یک دندان هم باید با علم و احتیاط کافی انجام شود. شاید لازم باشد دوز انسولین یا داروی مصرفی شما تغییر کند در مواردی که قند خون کنترل نشده بهتر است  کارهای غیر اورژانسی دندانپزشکی تا کنترل شدن وضعیت بیمار به تعویق بیفتد.

4- اگر از دندان مصنوعی استفاده می کنید بهداشت و روش نگهداری صحیح آن را از دندانپزشک  خود جویا شوید اگر دندانهای مصنوعی تان شل هستند یا با بافت های زیرین تطابق ندارند چون می توانند سبب ایجاد زخم شوند و این زخم ها التیام مناسبی نمی یابند احتمالا" نیاز مند تعویض دندان مصنوعی خود هستند پس معطل نکنید علائمی مثل خشکی دهان – سوزش دهان – عفونت های قارچی و غیره که قبلا" اشاره شد مستقیما" با کنترل قند خون ارتباط دارند هرچند قند خون شما به حدود طبیعی نزدیک تر باشد احتمال ایجاد این  عوارض کمتر است پس بطور منظم با پزشک و دندانپزشک خود در تماس باشید.

                                                            دکتر محمد علی حیدریان

                                                             سرپرست مرکز بهداشت شهرستان میبد