à    تعریف

بیش فعالی اختلالی است که در آن پر تحرکی ، بی توجهی و رفتارهای نا گهانی در کودکان مبتلا ، بیش تر و شدید تر از کودکان دیگر است .3تا5 درصد کودکان به این اختلال دچارندو در پسرها شایع تر است . ممکن است در برخی کودکان ، علائم پرتحرکی و رفتارهای ناگهانی و در گروهی از آنان نشانه های بی توجهی بیش تر دیده شود .علائم این بیماری قبل از 7سالگی مشاهده می شود ، ولی اغلب در دوران مدرسه مشکلات جدی ایجاد می گردد .

à    علت

این بیماری سالهاست که شناخته شده و عوامل متعددی در ایجاد آن نقش دارند .به نظر می رسد علت آن عمدتاًتقص در تکامل سیستم اعصاب باشد .به عبارت دیگر ، کودکان مبتلا ،احتمالاًدر قسمت هایی از مغز که مسئول توجه ، تمرکز و تنظیم فعالیت های حرکتی اند ، دچار نقص جزئی می باشند .

توارث و ژنتیک در این اختلال نقش دارد . همچنین در بعضی موارد ، در جریان حاملگی یا زایمان یا پس از ان ، صدمات جزئی به ساختمان مغز وارد می شود که می تواند باعث این مشکل گردد

à    علائم

مشکل اصلی کودکان مبتلا به بیش فعالی ، عدم توانایی آنها در حفظ و تنظیم رفتارشان است .در نتیجه ، اغلب نمی توانند رفتاری مناسب ، که لحظه به لحظه با شرایط محیط هماهنگ باشد ، نشان دهند .خوابیدن  وغذا خوردن آنها منظم نیست .به نظر میرسد که در همه چیز دخالت می کنند و به مراقبت دائمی نیاز دارند .از نظر هیجانی ثبات ندارند ، به طور ناگهانی می خندند یا گریه می کنند و رفتارشان غیر قابل پیش بینی  وارزیابی است .به سرعت از کوره در می روند ونمی توانند پیامد های رفتارشان را پیش بینی یا ارزیابی نمایند . در فعالیت های خطرناک شرکت می کنند و احتمال صدمه دیدن آنها زیاد است .قبل از فکر کردن عمل می کنند . پیش از پایان یافتن سوال ، جواب می دهند . اشیا را پرتاب می کنند و ناخواسته به دیگران صدمه می زنند . پر تحرک وپر فعالیتند . هر لحظه در حال رفتن اند  انگار موتوری درون بدن آنهاست که آنها را به حرکت دائمی مجبور می کند . نمی توانند آرام بنشینند و بی قرارند.

اختلال تمرکز

در کودکان مبتلا به بیش فعالی  کارهایی که فعالیت دائم و جدی مغز را لازم دارد ، مشهود تر است . آنها ممکن است در تماشای تلویزیون ، بازی با کامپیوتر و فعالیت های لذت بخش با کودکان دیگر تفاوتی نداشته باشند ، ولی در کارهایی که فعالیت مداوم مغزی و تمرکز لازم دارد (مثل انجام تکالیف درسی )،تفاوت انها با کودکان دیگر نمایان می شود . به نظر می رسد که مغز آنها اطلاعات محیطی را بیش از حد لازم می گیرد ، یعنی در انتخاب توجه به اطلاعات ضروری و بی توجهی و حذف اطلاعات غیر ضروری ضعف دارند . رعایت قوانین خانه و مدرسه برای آنان مشکل است و برای پیروی از قوانین مدرسه و داشتن روابط اجتماعی مناسب با همکلاسی ها ، مشکل دارند هم چنین برای رسیدن به اهداف دراز مدت برنامه ریزی نمی کنند.

à    عوارض

رفتار کودکان بیش فعال بر عملکرد آنها در خانواده ، مدرسه و اجتماع تاثیر سو می گذارد و باعث واکنش های منفی اطرافیان ،خانواده ، کارکنان مدرسه وهمسالان می شود .

این رفتارها ، مشکلات جدی در مدرسه  اجتماع ایجاد می کند و باعث کاهش اعتماد به نفس و احساس بی کفایتی در این کودکان می گردد .ممکن است آنها از مدرسه و اجتماع متنفر شوند . کودکان طبیعی به خاطر رفتارهای مناسب و موفقیت های تحصیلی و اجتماعی زمینه های زیادی برای تشویق شدن دارند و همین تشویق ها موجب پرورش اعتماد به نفس و عزت نفس در آنها می شود . ولی کودکان دچار بیش فعالی ، کمتر به این موفقیت ها دست می یابند .کودکان بیش فعال ممکن است به صورت ثانویه دچار اختلالات ارتباطی ، مشکلات تحصیلی ، اضطراب ، افسردگی و بزهکاری شوند.

à    سیر اختلال

سیر اختلال بیش فعالی متنوع است . بهبودی در صورت وقوع ، معمولاًبین 12تا 20 سالگی رخ می دهد و بهبودی قبل از 12 سالگی نادر است . گاهی علائم این اختلال در دوره بلوغ بهبود می یابد و گاهی نیز تا بزرگسالی ادامه  پیدا می کند .

با افزایش سن ، پر تحرکی کمتر می شود ولی اختلال تمرکز و رفتارهای ناگهانی می تواند باقی بماند   در 15 تا 20 درصد موارد ، علائم همراه با افزایش سن ادامه می یابد . بدون درمان ، تنها یک تا نصف کودکان مبتلا به بیش فعالی می توانند با علائم خود در زندگی سازگار و منطبق باشند و بقیه مستعد بروز مشکلات ثانویه خواهند بود .

à    درمان

درمانهایی که برای کودکان بیش فعال به کار می رود می تواند به چهار گروه تقسیم شود :

¯    آموزش والدین

¯    آموزش معلمان

¯    استفاده از کلاسهای مخصوص

¯    درمان دارویی و درمان های روان شناختی

آموزش والدین ومعلمان ، بخشی مهمی از در مان را تشکیل می دهد و شامل دو بخش زیر است :

1)آموزش برای شناخت بیماری

2)آموزش برای به کارگیری روش های درمانی

والدین باید این اختلال را به عنوان یک نقص خفیف در مراحل اولیه رشد مغز دانسته ، به کودک خود به دید کودکی تنبل ، نا فرمان ، شریر و فضول که اگر بخواهد می تواند رفتاری طبیعی داشته باشد ، نگاه نکنند ؛بلکه او را کودکی بدانند که تلاش می کند با ناتوانی خود ، که خارج از کنترلش است ، کنار بیاید .

والدین باید راههای دیگری برای تشویق ، تقویت اعتماد به نفس و ایجاد احساس موفقیت در کودکشان بیابند . فعالیت های ورزشی ، هنری ، فنی و اجتماعی  می تواند فرصت هایی برای نمایان کردن توانایی های این کودکان فراهم کند . این فعالیت ها بالطبع تشویق بیش تری به دنبال داشته می تواند آثار منفی حاصل از تجربه های بد و نا خوشایند قبلی ( شکستها ، طرد شدگی ها ، تنبیه هاو ....)را بکاهد و جایگزین آن گردد . البته والدین نباید تصور کنند که کودکشان به دلیل این اختلال ، مسئول اعمال نا مطلوب و خلاف خود نیستند ، بلکه کودک باید این گونه رفتارها را جبران کند . برای این که کودکان قوانین را برای آنها واضح تر ، در فواصل کوتاهتر و در دفعات بیشتر بیان کنیم و سیستم تشویق و تنبیه قوی تری را باآن همراه نماییم .

برخورد مناسب با کودکان مبتلا به بیش فعالی ، به زمان ، پشتکار ، کوشش، مداومت ، همکاری و هماهنگی زیادی نیاز دارد و به همین دلیل ، والدین و مربیان باید همواره روحیه ای با نشاط ، شاداب ، طنز پرداز و شوخ طبع را در خود حفظ نمایند .

                                                                                                                                         منبع:انجمن روانپزشکی کودک ونوجوان ایران

                                                       تهیه وتنظیم :طاهره دهقانی فیروز آبادی

                                                      کارشناس بهداشت روان