وسواس فکری-عملی

وسواس و یا اگر دقیق تر بگوییم اختلال وسواسی جبری از دیر باز مشکل ساز و مزاحم انسان بوده است و همواره تعداد کثیری از ابناءبشر درگیر مسائل و مشکلات ناشی از آن بوده وهستند . قطعاً هرکدام از ما در پیرامون خود تعدادی از این انسانهای دردمند را دیده ایم ،چه به عنوان مراجعین و یا در بین بستگان و نزدیکان خود .اگر کمی دقیق تر به زندگی آنها نگاه کنیم متوجه درد ورنج آنان و مشکلاتی که برای دیگران ، به خصوص نزدیکان خود می آفرینند ، خواهیم شد .تمام افراد خانواده بیمار ، خواسته یا ناخواسته ،درگیر مسائل و مشکلات ناشی از بیماری می شوند و این مشکلات در اغلب موارد رو به تزاید و فزونی می رود .در اکثر موارد این بیماران به صورت تعجب آوری مدتها در خانواده تحمل می شوند و خانواده تابع تشریفات ومقررات خاص آنها در رفتاروکردار و به طور کلی «زندگی»میگردد.

در وسواس فکری وعملی  به نظر می رسد که شخص مجبور است در باره چیزهایی فکر کند که همواره آرزو می کند بتواند راجع به آنها نیندیشد . یا ناچار است اعمالی را انجام دهد که دائماًبه خود می گوید :ای کاش می توانستم آنها را انجام ندهم . بدین ترتیب وسواسهای فکری شامل اندیشه ها ، تکانه  ها و عقاید نا خواسته و مداومی هستند که شخص قادر به خودداری از آنها نیست . اما وسواسهای عملی ، رفتارهای به ظاهر نا معقولی را که به صورتی ثابت و تکراری انجام می شوند ، در بر می گیرند .افرادی که اختلال وسواس فکری و عملی دارند از ماهیت اضطراب آور و ناتوان کننده وسواسهای خود آگاهند ، ولی احساس می کنند که قادر نیستند آنها را متوقف سازند .وسواس فکری و عملی غالباًارتباط مستقیمی با یکدیگر دارند . مثلاًشخصی که به کثیف بودن دستهای خود یا گناه آلود بودن آنها معتقد است ،امکان دارد که دستهای خود را هر چند دقیقه یکبار بشوید. فرد دیگری که افکار وسواسی دارد ممکن است بکوشد تا از طریق تمرکزبر شمردن قدمهایش آنها را از ذهن خویش دور کند. 

همه افرادافکاری را که تا حدی حالت وسواسی دارند ، تجربه کرده اند . مثلاًافکار مصرانه در باره مسافرت یا رسیدن وعده ملاقات که به نظر می رسد شخص نمی تواند خود رااز آن خلاص کند ، یا بعضی از دانشجویان درست قبل ازیک امتحان مهم ، تکرار بعضی از اشعار یا آوازهای معروف ،یا صدای نابهنجار آگهی های تجارتی را در ذهن خود گزارش کرده اند .

 افکار وسواسی ممکن است در اطراف موضوعهای مختلف از قبیل توجه زیاد به عملکرد های بدنی ، ارتکاب اعمال غیر اخلاقی ، کشتن فرزند یا همسر متمرکز شود .گر چه افکار وسواسی به ندرت به صورت عمل در می آیند ، ولی منبع عذاب برای فرد هستند .

انجام عمل وسواسی معمولاًموجب رضایت خاطر و کاهش اضطراب در فرد می شود .به همین دلیل کوششهای وی برای منع و توقف اعمال و افکار وسواسی که به نظرش عجیب و مزخرف می رسند با شکست مواجه می شود زیرا می ترسد که این عمل موجب افزایش اضطراب در وی شود .

شیوع اختلالات وسواسی در افراد دارای در آمد بالا و تا حدودی در گروههای روشنفکر تر بیشتر است . غالباً از اواخر نوجوانی و اوائل بزرگسالی آغاز می شود و احتمال آن در زن ومرد یکسان است . بعضی از تحقیقات پیش رویدادی حاکی  از آنند که در حدود 50 درصد از افراد مبتلا ازدواج نکرده اند .

زبان وتکلم افراد وسواسی بیانگر آن است که آنان توجهی اغراق آمیز نسبت به جزئیات دارند ، خواهان فضائی انزوا جویانه هستند ، و در تصمیم گیری دچار اشکال اند .

شایع ترین ویژگی های اختلالات وسواسی را می توان چنین ذکر کرد :

Ÿ    افکار و اعمال وسواسی ،به گونه ای پایدار ، تحمیل شونده و مصرانه آگاهی فرد مبتلا را فرا گرفته اند .

Ÿ    افکار و اعمال وسواسی برای فرد مبتلا رنج آور ، نامطلوب ، غبر قابل کنترل و ناپذیرفتنی هستند .

Ÿ    شخص مبتلا ، افکار و اعمال وسواسی را بیهوده و غیر منطقی می داند ولی قادر به متوقف ساختن آنها نیست .

Ÿ  فرد مبتلا در خود نیازی یرای مقابله با افکار و اعمال وسواسی احساس می کند ، اما می ترسد که در صورت ارتکاب این عمل اضطرابش افزایش یابد .

v    انواع وسواس

تشریفات وسواسی و رفتارهای اجتنابی به دلیل ماهیت قابل مشاهده بودن ، آشکار ترین مشخصه بالینی اختلال وسواس فکری – عملی می باشند .تشریفات وسواسی انواع گونا گونی دارند ، هم به صورت رفتاری وهم به صورت ذهنی بروز می کند و امکان دارد بیمار بیش از یک نوع رفتار وسواسی نشان دهد . رایج ترین شکل بالینی ،تشریفات وسواسی شست وشو و تمیز کردن است که برای برطرف کردن آلودگی ناشی از مواد مشخصی نظیر میکربها یا مواد شیمیایی صورت می گیرد . معمولاًترسهای ناشی از پیامدهای عمومی یا اختصاصی آلودگی است نظیر بیمار شدن یا مردن و یا مسبب بیماری و یا مرگ فرد دیگر شدن .انواع مواد آلوده کننده خطرناک بر مبنای فرهنگهای مختلف و بر مبنای علوم پزشکی جدید متفاوت است .

شکل دیگر اختلال وسواسی ، تشریفات وارسی است که به منظور پیشگیری ازحادثه هایی مشخص نظیر دزدی ، آتش سوزی یا زخمی کردن دیگران ، شرمندگی اجتماعی یا طرد شدن ، بروز می کند .موقعیتی که وارسی می شود،آشکارا به ترسهای وسواسی وابسته است مثلاًچک کردن قفلهای پنجره ها ودر ،ترس ازدزدی را نشان می دهد ، وارسی اجاق گاز و وسایل الکتریکی ترس از آتش سوزی را نشان میدهد.

رفتارهای وسواسی همچنین ممکن است به دلیل ترس از آلودگی باشد ؛مانند بیماری که بارها نقاط قرمز لباسش را برای اطمینان از عدم آلوده شدن به خون بررسی می کند.

رفتارهای وسواسی دیگر شیوع کمتری دارند تشریفات وسواسی تکراری شبیه رفتارهای معمولی خرافی (نظیر عبور کردن از یک محدوده یا آستانه مشخص ، لمس اشیا، نشستن و برخاستن )که به تکرار جهت پیشگیری از فاجعه  خیالی ( مانند مرگ شخص عزیزی در اثر حادثه ،جهنمی شدن )صورت می گیرد .این رفتارهای وسواسی اغلب به منظور از بین بردن احساس عمومی ناراحتی یا ترس و وحشت به جای پیشگیری از حادثه مشخص ناگوار انجام می شود .

بسیاری از بیماران ،تشریفات ذهنی یا رفتارهای وسواسی شناختی را ،برای کاهش احساس ناراحتی ناشی از افکار وسواسی به کار می برند (نظیر دعا خواندن ،تشکیل فهرستهای ذهنی برای جلوگیری از فراموشی وقایع مهم ،تصور ذهنی مطلوب برای از بین بردن تصور ذهنی ناراحت کننده ).

انواع دیگر رفتارهای وسواسی شامل درخواست اطمینا ن از « افراد متخصص »ویا « اعضای خانواده »میباشد (مانند معاینه مکرر کودک بر ای اطمینان از سلامت او،درخواست تکراریک جمله یا آموزش برای اطمینان ا ز فهم صحیح آن) .

v    سبب شناسی

عوامل زیست شناختی

¯    مطالعات عصب شناختی

مطالعات گوناگون تصویر سازی عملکرد مغز مانند PET افزایش فعالیت(مثلاًدر متابولیسم و جریان خون )لب فرونتال  هسته های قاعده ای (مخصوصاً هسته های دمدار )و سینگولوم را در مبتلایان به اختلال وسواس فکری – عملی نشان داده است . اگر چه درمانهای رفتاری ودارویی نتایجی متناقض را نشان می دهند داده های حاصل از تصویر سازی عملکرد مغز و تصویر سازی ساختمان مغز هماهنگ می باشند . توموگرافی کامپیوتری (CT )و تصویر سازی رزونانس مغناطیسی (MRI) نشانگر کاهش دو طرفه اندازه هسته های دمدار در مبتلایان به اختلال وسواس فکری –عملی میباشد .مطالعات تصویر سازی ساختمان مغز و عملکرد مغزهر دو هماهنگ با داده های حاصل از روشهای عصب شناختی اند،این یافته ها نشانگر اثر بخشی سینگولوم در درمان مبتلایان به اختلال وسواس فکری –عملی است.

¯    ناقلهای عصبی

مطالعات بالینی متعدد با داروهای گوناگون این نظریه را که اختلال در نظم سروتونین در ایجاد افکار و رفتار وسواسی موثر است تاکید کرده است .مطالعات بالینی سنجش غلظت متابولیتهای سروتونین – نظیرهیدروکسی ایندول استیک اسید (5-HIAA )و هم خانواده های آن ،تعداد جایگاههای جذب پلاکت وایمی پرامین (که به جایگاههای بازگیری سروتونین اتصال می یابند)در مایع نخاعی (CSF)یافته هایی متعدد را در مورد بیماران مبتلا به اختلال وسواس فکری –عملی گزارش کرده است .

¯    عوامل ژنتیک

مطالعات ژنتیک اختلال وسواس فکری –عملی محدود بوده است اما به نظر می رسد که حداقل در مواردی از این اختلال اساس ارثی وجود دارد . میزان بروز در بستگان درجه اول بیمار 3-7 درصد است در مقایسه با 5/0درصد در بستگان بیماران مبتلا به سایر انواع اختلالات اضطرابی.

عوامل روانی واجتماعی :

نظریه پردازان رفتارگرا ، اختلالات اضطرابی را نتیجه یادگیریهای غلط و شرطی شدن می دانند .بنابراین وسواس نیز به عنوان یکی از اختلالات اضطرابی می تواند ناشی از یادگیری باشد .این موضوع بویژه زمانی قابل توجه است که اغلب وسواس در چند فرد از افراد مختلف یک  خانواده ملاحظه می شود .گرچه ممکن است عامل توارث نیز نقش داشته باشد اما عامل یادگیری به مراتب موثر تر بوده است .

بر اساس دیدگاه شناختی ، اختلالات اضطرابی نتیجه افکار و باورهای نادرست ، غیر واقعی و غیر منطقی هستند؛

بویژه باورهای غیر منطقی اغراق آمیز نسبت به مخاطرات محیطی.

v    روشهای درمانی

روشهای درمانی گوناگونی تاکنون برای اصلاح علایم اختلال وسواس به کار رفته است . بخش مهمی از این روشها،درمانهای دارویی می باشد .درمان دارویی را برخی از متخصصان به عنوان انتخاب اول برای درمان اختلال وسواس فکری –عملی به کار می برند . برخی دیگر درمان دارویی را به عنوان مکمل روان درمانی بینش گرا یا رفتار درمانی به کار می برندیا برای بیمارانی تجویز می کنند که برای آنها روان درمانی و رفتار درمانی ، به تنهایی ، بی اثر بوده است . کلومیپرامین داروی استاندارد برای استفاده در درمان اختلال وسواس فکری – عملی شناخته شده است .

روان درمانی حمایتی بدون تردید جای خود را دارد ،به خصوص برای گروه بیماران وسواسی ،که بر خلاف علایم خفیف یا شدید خود ، قادر به کار وتطابق اجتماعی هستند . تماس منظم و مستمر با یک متخصص علاقه مند،دلسوز و تشویق کننده ،ممکن است به بیمار کمک کند تا با اتکای او به عملکرد عادی خود ادامه دهد، در حالی که بدون چنین کمکی مغلوب علایم خود خواهد گردید.

در مواردی که آداب وسواسی و اضطراب به سطح غیر قابل تحمل می رسد ،باید بیمار را بستری نمود تا محیط بیمارستان ودوری از استرس علایم بیماری را به سطح قابل تحمل کاهش دهد . نباید فراموش کرد که خانواده بیمار نیز غالباً تحت تاثیر رفتار بیمار به مرز درماندگی رسیده است . هرگونه تلاش روان درمانی باید شامل توجه به اعضای خانواده بیمار نیز از طریق تقویت روحی ،اطمینان بخشی ،توضیح دادن و اندرز در مورد مدارا با بیمار بوده باشد .

بسیاری از متخصصان رفتار درمانی را درمان ا نتخابی بیماران مبتلا به اختلال وسواس فکری –عملی می دانند . رفتار درمانی ممکن است هم به طور سرپایی و هم به صورت بستری انجام گیرد . رفتار درمانی  در 60 الی 75 درصد بیماران موثر است .حساسیت زدایی ،بازداری فکر ،غرقه سازی تجسمی و شرطی سازی آزارنده نیز در درمان بیماران به کار رفته است . تعهد بیمار حائز اهمیت است . بعضی از متخصصان رفتار درمانی ،از روش ممانعت از ابراز پاسخ استفاده می کنند که در آن گاهی به زور از انجام عمل وسواسی جلوگیری می شود.

پدید آیی و بسط تکنیکهای شناختی و کاربرد سودمند آن در بسیاری از اختلالات خلقی و اضطرابی ،به لحاظ به کارگیری این روشها در درمان اختلال وسواس موجب علاقه محققان متعدد شده است . تاکنون چندین مطالعه اثر بخشی این روشها را به اثبات رسانیده است .

شیوه های روان درمانی خانواده غالباً بر حمایت خانواده ،کمک به کاهش نا هماهنگی زناشویی ،که از اختلال وسواس ناشی شده است و ساختن اتحاد درمانی با اعضای سالم خانواده تاکید داشته اند .

به تازگی چند مطالعه اثر بخشی به تنهایی ودر ترکیب با سایر روشهای درمانی را برای بیماران وسواسی به خصوص مبتلایان وسواس همراه با افسردگی آندوژن ،به اثبات رسانده اند .

سرانجام برای بیماران شدید که به  هیچ روش درمانی واکنش مثبت نشان نداده اند ،لوکاتومی بایمدیال که ضایعاتی در الیاف تالاموسی –پیشانی ایجاد می کند موثر گزارش شده است.  

 وسواس  و توصیه های درمانی آن از دیدگاه اسلام

در نوشته های متفکران اسلامی از وسواس سخن زیادی به عمل آمده و این بیماری مورد توجه بوده است .

مصطفی زمانی در کتاب خود با نام« وسواس  ، پیدایش و رشد و علاج آن » ،خلاصه ای از نظرات اسلام را درباره وسواس چنین می نویسد:

وسواس منحصر به شک و تردید در عبادت، طهارت ، نجاست ،وضو و غسل ، قرائت و نیت نیست بلکه وسواس در نظر رهبران دینی خیلی وسیع تر است و خیلی کارها نشانه وسواس است از جمله خوردن خاک، جویدن ناخن  وجویدن ریش.

وسواس مرض است و نیاز به درمان دارد هم فکری وهم جسمی . اسلام بیش از آنکه به درمان مرض توجه داشته باشد به پیشگیری توجه دارد.

برای درمان وسواس علاوه بر پیشگیری لازم راههای دیگری نیز وجود دارد .مانند خواندن دعا و شفای الهی .شفای لازم با تقویت اعصاب جسمی و معنوی به دست می آید .که اگر جسم را تقویت  کنیم در تقویت اعصاب و از بین بردن بسیاری امراض جسمی و روحی موثر است و مواد غذایی که برای درمان وسواس مطرح شده و جنبه درمان جسم دارد عبارتند از عسل ، انار ، خرما ،آب نیسان ، خمیر ، نمک، گوشت ، گلابی.

منبع :  

               - آسیب شناسی روانی ،دکتر حسین آزاد ، انتشارات بعثت                                                

               -  وسواس وروشهای در مانی وشناختی آن ، شهناز صبوری                                              

                                                                                                                                 تهیه وتنظیم :طاهره دهقانی فیروز آبادی

                                                                                                                                                          کارشناس بهداشت روان