ناتوانی در کنترل ادرار بدین معنا نیست که حتما ً در شب یا خواب باشد بلکه مبتلایان ممکن است در بیداری هم کنترل ادرارنداشته باشند .در واقع واژه شب ادراری به غلط مصطلح شده است زیرا عدم کنترل ادرار ممکن است در روز نیز اتفاق بیفتد ولی چون اغلب در شبها روی می دهد لذا آن را شب ادراری می گویند .

عدم کنترل ادرار یکی از شایع ترین علل مراجعه به روانپزشک یا متخصص کودکان و پزشکان عمومی است .

در سال دوم زندگی کم کم کنترل ادرار در روز میسر می شود و به طور متوسط همه کودکا سا لم سه ساله باید قادر به کنترل و نگهداری پیشاب خود باشند .آمارهای منتشره نشان می دهد که 10%کودکان در یک سالگی ،30 %در هیجده ماهگی و 65تا 80% در 24 ماهگی خود به خود قادر به کنترل ادرار شبانه روزی هستند . در واقع ناتوانی کنترل ادرار به حالتی اطلاق می شود که کودک از چهار سال به بالا چه روز و چه شب در کنترل ادرار حداقل هر هفته یک بار سه ماه متوالی ناتوانی داشته باشد . ناتوانی در کنترل ادرار ممکن است اولیه باشد یعنی کودک از همان ابتدا نتوانسته است به عللی ادرارش را کنترل کند یا ثانویه باشد که ناتوانی بعد از مدتها کنترل ادرار به وجود آمده است . عدم توانایی کنترل ادرار به حالتی اطلاق می شود که ضایعه ای در مثانه مانند ورم ،سنگ ،عدم رشد مثانه، اختلال در نخاع شوکی (مغز تیره )یا شکستگی لگن ، بیماری قند ، حملات صرعی وجود نداشته باشد .در این صورت به آن بی اختیاری ادرار گفته می شود .

بروز ناتوانی کنترل ادرار بین 5 تا 15%کودکان گزارش شده که رقم 55شامل کودکانی است که تقریباًهمیشه این ناراحتی را دارند و 15%شامل کودکانی است که گهگاه دچار این ناراحتی می شوند .

درباره فراوانی عدم کنترل ادرار در پسران و دختران نظریه های مختلفی ابراز شده است . در بعضی مطالعات 62%مبتلایان را پسرها و 38 % را دختران تشکیل می دهند و در مطالعات دیگر مبتلایان هر دو جنس را مساوی اعلام کرده اند . علت این اختلاف نظر ها را به این صورت توجیه می کنند که والدین در افشای شب ادراری پسر خود کمتر اکراه دارند و در مورد دختران حتی الامکان این عارضه را پنهان می کنند .به علاوه مطالعات نشان داده که هوشبهر مبتلایان اختلاف و تفاوت فاحشی را نشان نمی دهد . البته عقب مانده های عمیق وشدید از این قاعده مستثی هستند .

تعداد کودکان مبتلا به شب ادراری اولیه تقریباً8تا 9برابر کودکانی است که پس از مدتی کنترل ادرار، مجدداًدچار ناتوانی کنترل ادرار به طور ثانویه شده اند .طبق آمار ،عدم کنترل ادرار شبانه بسیار شایع 63%موارد ، عدم کنترل روزانه نادر فقط 7%موارد و عدم کنترل شبانه روری درحد متوسط یعنی 30%موارد را تشکیل می دهد .

عدم کنترل روزانه ادرار  اغلب وقتی که کودک با هیجان زیاد مشغول خنده و بازی یا دچارترس شدید می شود یا احیاناً به علت ترس از امتحان و حتی در راه مدرسه نیز ممکن است اتفاق بیفتد  در مطالعاتی که انجام گرفته معلوم شده است که نوع ثانویه از 4تا 8سالگی شروع شده و حداکثرمبتلایان مراجع را افراد بین 8تا 11ساله تشکیل می دهد .

درباره علت  عدم کنترل ادرار نظریات مختلفی ارائه شده است .عده ای این امر را ناشی از علل تربیتی و عدم آموزش صحیح می دانند که عبارت از بی نظمی در برنامه کودک و بی علاقگی به پاکیزگی به علت کثرت کودکان یا غیبت مادر خصوصاً در دورانی که کودک به یادگیری می پردازد یعنی بین 12 تا 18ماهگی است.به عقیده لوی علت اخیر یکی از مهمترین علل عدم کنترل ادرار است.

از لحاظ محیطی بعضی سردی هوا ،تاریکی،در دسترس نبودن دستشویی یا ترس از دستشویی و در دهات نداشتن دستشویی را علت عدم کنترل ادرار میدانند .

عمق خواب مخصوصاً صرع را برخی جزءعلل اصلی دانسته و شب ادراری را معادل حملات صرعی می دانند .

از دیدگاه روانکاوی شب ادراری عبارت از بازگشت به مراحل قبلی و اولیه رشد به منظور ارضای تمایلات بر آورده نشده و برای جلب نظر والدین و دریافت محبت حتی در ساعات نیمه شب یا حتی حالت انتقام در رقابت با کودک کوچکتر است .

آدلر عقیده است که ناتوانی کنترل ادرار یک حقارت ذاتی است به علاوه همه اعضاء بدن انسان به یک اندازه توانایی ندارد و هرکس ممکن است در یکی از اعضای خود دارای ضعف سرشتی باشد . بنابر این کودک مبتلا به عدم کنترل ادرار دچار حقارت عضوی دستگاه پیشاب است .به عقیده آدلر انسان ممکن است مبتلا به چند حقارت عضوی باشد .

اعتقاد به ارثی بودن شب ادراری مورد بحث قرار گرفته ولی هنوز ثابت نشده است .در مطالعات فیشر ، 52%موارد یک یا چند تن از اعضای خانواده مبتلا به این ناراحتی بوده اند و 80 % موارد پدر ومادر دست کم مبتلا به یکی از ناراحتیهای عصبی روانی بوده اند . در خانواده بعضی از مبتلایان به شب ادراری پدر ومادر در دوران کودکی عدم کنترل ادرارداشته ا ند لذا پیش بینی می شود که این افراد تاخیر رشد اعصاب مثانه را به ارث  می برند .

فرضیه ای که عدم کنترل ادرار را به منشأعصبی روانی نسبت می دهد از سوی روان پزشکان با توجه به همزمانی شروع این عارضه با دشواریهای هیجانی ،عاطفی ،تضاد و کشمکشهای درونی و ولادت نوزاد جدید پذیرفته شده است .

مثلاًبیماری مادر و بستری شدن او،غیبت پدر ومادر حتی به علت مسافرت و طرد شدن کودک.در کودکان مضطرب ،ترسو و خجول و حتی باهوش این حالت فراوانتر از افراد عادی دیده می شود .

در مطالعات انجام شده ارتباط زیادی بین عدم کنترل ادرار و مکیدن شست ، جویدن ناخن،لکنت زبان و خشم و غیظ کودکانه مشاهده شده است .همچنین بسیاری از متخصصان در بررسی تاریخچه زندگی مردان بزهکار به موارد فراوانی از عدم کنترل ادرار در دوران کودکی اشاره کرده اند . در واقع ارتباط بین بزهکاری و شب ادراری حاکی از آشفتگی محیط خانه ،ناامنی و اختلالات روانی کودک بوده و در حقیقت منشاو ریشه اصلی هر دو یکی است .

متاسفانه دشواریهای عاطفی و مسائل شخصیتی خود بر شدت عدم کنترل ادرار می افزاید و علت و معلول به اصطلاح دایره معیوبی را تشکیل می دهند.

عدم کنترل ادرار نیز به نوبه خود بر روان کودک اثر می گذارد . بسیاری از کودکان ساعتها در شب بیدار می مانند و از خوابیدن هراس دارند. کودکانی که روزها خود را خیس می کنند از بازی خودداری کرده و گوشه گیری اختیار می کنند . سرزنش یا تنبیه والدین باعث احساس ناراحتی و ضعف شده و بر شدت عدم کنترل ادرار می افزاید و این فرضیه عصبی – روانی بودن کنترل ادرار را تقویت می کند .

 

محققان عقیده دارند چنانچه روانپزشک یا پزشک متخصص کودکان در فهم کودک و نیازهای او بکوشد و با وی رابطه عاطفی برقرار کند بیماری به سهولت درمان می شود.

باید از توبیخ و تنبیه کودک خودداری کرد و با این عمل به او فهماند که عدم کنترل ادرار شرارت یا بزهکاری نیست بلکه نوعی بیماری است و مسلماً هیچ کس برای درمان ، بیمار خود را توبیخ یا تنبیه نمی کند . آنچه بیشتر از همه برای درمان مبتلایان توصیه نمی شود روان درمانی توام با دارو درمانی است که مهم ترین روش در مانی محسوب می شود . به طور خلاصه در مان با روش زیر انجام می گیرد :

à تشویق کودک به بیان مشکلات خود و کمک به پدر ومادر برای درک اشکالات وی ،اصلاح رابطه کودک و اعضای خانواده ، از بین جو اضطراب زا و...معمولاً سفارش می شود که در فواصل معین را برای ادرار کردن در شب بیدار کنند .دادن مایعات به مقدار کم اگر چه ناراحتی را بر طرف نمی کند ولی چندان بی تاثیر هم نیست و خانواده ها اغلب از این دستورها استقبال می کنند .

à استفاده از داروهایی مانند آمفتامین برای ایجاد خواب سبک تر از سالها قبل توصیه شده است ولی فعلاًطرفداری ندارد ،چون باعث بیقراری و اختلالات رفتاری در کودکان می شود . تجویز افدرین و بلادون که سبب انبساط مثانه و سبکی خواب کودک می شود و ممکن است از عدم کنترل ادرار کودک جلوگیری کند موثر واقع شده است .

à      مصرف داروهای ضد افسردگی و ضد اضطراب برای تنظیم دستگاه عصبی مرکزی ، از روشهای رایج و معمولی است و اغلب نیز نتیجه بخش می باشد . از بین بردن و درمان یبوست در کودکان اکثراًباعث از بین رفتن عفونتهای ادراری و رفع عدم کنترل شده است .

à      روان درمانی به صورت رفتار درمانی و ایجاد بازتاب شرطی توسط دستگاه زنگ ، بدین معنی که با گذاشتن دستگاه مخصوصی به نام زنگ برقی در رختخواب کودک و بیدارشدن او به علت ایجاد صدا ، بر اثر برقراری جریان برق بین دو قطب دستگاه در موقع ادرار کردن کودک . اگر چه عیب این روش این است که کودک پس از ادرار کردن بیدار می شود ولی در موقع بیدار شدن با صدای زنگ چون مثانه پر است کودک از جای خود برخاسته و به دستشویی می رود و چون این عمل به طور مرتب تکرار می شود لذا اتساع مثانه و احساس داشتن ادرار که بازتابی غیر شرطی بوده به بازتاب شرطی تبدیل شده و با اتساع مثانه و احساس داشتن ادرار کودک از خواب بیدار می شود بدون اینکه زنگی نواخته شود .

à      تهیه ونصب ورقه بالای تخت کودک و یادداشت شبهای خیس کردن با رنگ قرمز و تشویق کودک برای شبهایی که جای خود را خیس نکرده است .

 

                                                                                                                             تهیه وتنظیم  : طاهره دهقانی فیروز آبادی

                                                                                                                                                        کارشناس بهداشت روان